Orka's, haring en bultruggen

De grootste dolfijn in het fjord

Een orka is een dolfijn, het grootste lid van die familie, al kennen veel bezoekers hem van vroeger als zwaardwalvis. De zwarte rug en de witte vlek achter het oog vallen zelfs op in het vlakke blauwe licht van een noordelijke winter.

Volwassen mannetjes hebben een rechte rugvin van zo'n 1,8 m, hoog genoeg om hem ver over het water te herkennen. Vrouwtjes en jonge dieren hebben een kortere, gebogen vin. Roept een gids een mannetje om, zoek dan eerst naar dat rechtopstaande zwarte mes en pas daarna naar de rest van het dier.

De orka's die je op een tocht vanuit Tromsø ziet, komen niet toevallig langs. Ze reizen in familiegroepen, dus meestal zie je een paar vinnen van verschillende hoogte vlak bij elkaar opduiken, en ze komen naar het noorden voor voedsel. In Noord-Noorwegen is dat voedsel in de winter haring.

Waarom de haring ze hierheen brengt

De Noorse voorjaarspaaiende haring brengt de winter door in enorme scholen in beschutte noordelijke fjorden, en de walvissen volgen hem daarheen. De afgelopen winters verzamelden die scholen zich in de fjorden rond Skjervøy, ten noordoosten van Tromsø, en daarom maakt elke boot op deze site een lange tocht naar het noorden.

De haring heeft geen vast adres. In eerdere winters lag hij veel dichter bij Tromsø, en hij kan weer verhuizen. Onze gids over waarom de boten naar Skjervøy gaan beschrijft de route, en de beste weken om te gaan volgen dezelfde vis.

Carrouselvoeding, de methode van de orka's

In Noorwegen jagen groepen orka's meestal als team op haring. Een groep cirkelt rond een school en drijft de vissen samen tot een dichte bol vlak onder het oppervlak. Daarna slaan losse orka's met hun staart tegen de rand van de bol om de vissen te verdoven en pikken ze er één voor één uit.

Onderzoekers noemen dit carrouselvoeding. Vanaf een boot lijkt het soms een chaos, met vinnen die in een kring draaien en witte uitbarstingen van water terwijl meeuwen op de restjes neerduiken.

Je ziet de jacht zelf niet altijd. Veel ervan gebeurt onder water, en op veel tochten zijn de orka's onderweg of rusten ze tussen twee maaltijden. Orka's en bultruggen zijn nooit gegarandeerd, en ook het weer kan een dag inkorten.

Laten de zee of de walvissen je in de steek, dan legt wat er gebeurt als je geen orka's ziet de herkansingen en de kleine lettertjes uit.

Bultruggen bij dezelfde scholen

Vanaf ongeveer november eten bultruggen van dezelfde haring als de orka's, maar op hun eigen manier. Een bultrug schiet met wijd open bek omhoog door een school, neemt een enorme slok water en vis en laat het water via zijn baleinen weer weglopen.

Zeevogels verzamelen zich waar de haring naar het oppervlak wordt gedreven, dus een wolk meeuwen aan de horizon is vaak het eerste teken waar een gids naar zoekt. Ook bultruggen worden niet beloofd, al kunnen ze in een goede week talrijker zijn dan de orka's.

Af en toe duikt er een lange, snelle gewone vinvis op, die weinig meer laat zien dan een hoge blaas en een slanke grijze rug. Zeearenden leven het hele jaar langs deze kust, en op de lange tocht naar het noorden zie je er misschien een op een rots zitten of boven het water cirkelen.

Wat je ziet en hoort vanaf het dek

Meestal is een orka een vin en een blaas. Zwarte driehoeken rollen omhoog en glijden weer onder, een kort pufje nevel blijft in de koude lucht hangen, en dan verdwijnt de groep een minuut of twee voordat hij ergens anders weer bovenkomt.

Een staartklap zie je als een witte uitbarsting op het water. Heel af en toe springt een orka of bultrug bijna helemaal uit het water en klapt terug, maar zie dat als een bonus en niet als onderdeel van het plan.

Luister ook. Op een windstille dag dragen de blazen ver, een scherpe uitademing van een orka en een diepere, langere ruis van een bultrug, en je hoort ze het best als de boot vlak bij de walvissen flink vaart mindert.

In de poolnacht is het licht kort, dus foto's worden vaak grijsblauw en korrelig, en je eigen ogen zijn vaak beter dan de camera. Je staat lange tijd stil aan de reling, dus lees wat je aantrekt op een orkasafari voordat je gaat inpakken.

Hoe dicht de boten erbij komen

Reken op afstand, niet op contact. Bij de walvissen minderen de boten vaart of zetten ze de motor uit en houden ze afstand, en de dieren bepalen zelf hoe dichtbij ze komen. De boten van Brim Explorer schakelen bij de walvissen over op een stille elektromotor, wat het motorgeluid onder water beperkt.

Rødne Fjord Cruise wijst op zijn Eco-Lighthouse-certificering en op de richtlijnen van AECO en Visit Tromsø voor walvissen kijken. Geen enkele aanbieding belooft een ontmoeting van dichtbij, en wij ook niet.

Soms komt een orka toch vlak naast de romp boven. Op een RIB (een snelle rubberboot met harde romp) zit je bijna op waterhoogte, waardoor zelfs een vin op enige afstand dichtbij voelt, ten koste van koude nevel en een dag van 12 uur. Onze gids over de bootsoorten zet de varianten naast elkaar.

Kijken, niet zwemmen

In Noorwegen mag je op deze tochten niet met orka's zwemmen, en geen van de zes tochten die we vergelijken laat iemand het water in.

Je kijkt vanaf de boot, goed ingepakt, terwijl een gids uitlegt wat de groep aan het doen is. Dat is beter voor de dieren en, in water dat zo koud is, ook voor jou.

Een boot kiezen om gedrag te zien

Vind je het belangrijker om te zien hoe de walvissen eten dan wat het kost, vergelijk dan hoeveel tijd elke tocht in het walvisgebied doorbrengt. Polar Adventures mikt daar op zo'n 2–2,5 uur. De catamaran van Rødne, vanaf ~€ 201, plant ongeveer 2,5 uur, terwijl Brim Explorer, vanaf ~€ 200, zo'n 1–1,5 uur geeft na een overtocht van 3–3,5 uur.

De busdagen naar Skjervøy geven ongeveer 3 uur op het water, en de verwarmde boot van Skua Nature, vanaf ~€ 315, heeft er een natuurgids bij voor een groep van maximaal 12.

Ook de grootte van de groep bepaalt de ervaring, want vijftig mensen delen een reling makkelijker dan honderd. Onze gids over orkatochten in kleine groepen zet dat af tegen de langere dagen en hogere prijzen van de kleinere boten.